گزارش زمین لرزه 28 فروردین 1388(هفدهم آوریل 2009) ، جلال آباد- ننگرهار، افغانستان

آرش اسلامی، لیلا مهشادنیا، علیرضا اشعری

 

1- معرفی رویداد

در ساعت 57: 01 به وقت محلی (27: 21 به وقت جهانی و 57: 00 بامداد به وقت تهران) روز 17/4/2009 میلادی (28 فروردین 1388) زمین لرزه ای با بزرگی 5/5=mb در مقیاس بزرگای پیکری در 45 کیلومتری جنوب غربی جلال آباد مرکز ایالت ننگرهار و 90 کیلومتری شرق-جنوب شرقی کابل پایتخت افغانستان به وقوع پیوست (شکل 1). طبق آخرین اخبار مراکز اطلاع رسانی در اثر این زمین لرزه حدود 40 نفر در مناطق روستایی جان خود را از دست دادنده اند، و بیش از 200 خانه نیز تخریب شده است. این زمین لرزه بطور قوی درسراسر افغانستان و پاکستان احساس شد.

شکل (1): مرکز سطحی زمین لرزه 17/4/2009جلال آباد، افغانستان ( اقتباس از سایت  www.emsc-csem.org).

این رویداد توسط شبکه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله مطابق شکل(2) ثبت شده است.

شکل (2): لرزه نگاشتهای ثبت شده در ایستگاههای لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه از زمین لرزه 17/4/2009 جلال آباد،افغانستان. .

رومرکز این رویداد در مختصات 20/34 درجه عرض شمالی و 06/70 درجه طول شرقی می باشد. سازوکار کانونی زمین لرزه های گذشته منطقه در شکل (3) آورده شده است. دو زمین لرزه دیگر  به بزرگی 0/5 و 5/4 درساعات 04:12 و12:01همان روز به وقت محلی در منطقه هندوکش افغانستان پس از زلزله اصلی روی داده است.

شکل (3): سازوکار کانونی زمین لرزه های مهم منطقه هندوکوش افغانستان ( اقتباس از سایت www.emsc-csem.org).

شدت این زمین در کانون مهلرزه ای زمین لرزه VIدرجه مرکالی برآورده شده است(شکل4).

شکل(4):نقشه هم شدت زمین لرزه( اقتباس از سایت http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/shakemap/global/shake/2009fmbv ).

 

2- زمین لرزه های مهم و مخرب افغانستان

http://earthquake.usgs.gov/regional/world/historical_country.php#afghanistan( اقتباس از سایت)

Location

Death

Mag.

Date

Hindu Kush, Afghanistan

-

7/8

1965/03/14

Afghanistan-TajikistanBorder Region

2323

5/9

1998/02/04

Afghanistan-TajikistanBorder Region

4000

6/6

1998/05/30

Hindu Kush Region, Afghanistan

166

7/4

2002/03/03

Hindu Kush Region, Afghanistan

1000

6/1

2002/03/25

Hindu Kush Region, Afghanistan

3

6/6

2004/04/05

Hindu Kush Region, Afghanistan

5

6/5

2005/12/12

شکل (5): نقشه لرزه خیزی کشور افغانستان (  اقتباس از سایت  http://pubs.usgs.gov/fs/2005/3038/508fs3038.html ).

3- لرزه زمینساخت افغانستان

افغانستان در حاشیه جنوبی صفحه اورازیا واقع شده است و محل برخورد صفحه عربی در بخش جنوبی و مرز ترافشارش با صفحه هند در بخش جنوب خاور است.
لرزه خیزی افغانستان حاصل حرکات رو به شمال صفحه عربی در بخش باختری افغانستان با نرخ 33 میلی متر در سال و حرکت رو به شمال صفحه هند با نرخ بیش از 39 میلی متر در سال در بخش خاوری افغانستان است. حاصل این حرکات، فرورانش صفحات عربی و هند به زیر پلیت افغان و اورازیا است.
برخورد صفحات هند و عربی به لبه جنوبی اورازیا بر اساس داده های زمین ساختی، ساختاری، ماگمایی و سن سنجی مربوط به افغانستان و باختر پاکستان، در طی پلیوسن رخ داده است. فرایند برخورد صفحات پوسته در شمال باختر هیمالیا شامل 3 فاز اصلی است.

بلوک افغان، در طی ائوسن و میوسن در پاسخ به پیشروی هند به داخل صفحه اورازیا، به سمت جنوب حرکت کرده و همزمان چرخش بلوک افغان در جهت عکس حرکت عقربه های ساعت در اثر کشش بین قاره ای رخ داده و موجب ولکانیسم آلکالن و جابجایی های راست بر را در طول گسل هرات شده است.
همزمان با حرکت رو به شمال صفحه هند نسبت به بلوک افغان یک زمین درز ترافشارش چپ بر در مرز بین صفحات هند و افغان با شواهدی از مقادیر بالای کوتاه شدگی به وجود آمده است. این مرز برخوردی در جنوب و خاور افغانستان صدها کیلومتر پهنا دارد.
وجود گسل های فعال متعدد در جنوب افغانستان با نرخ لغزش بالا سبب رخداد زمین لرزه ها در بخش خاوری و جنوب خاوری افغانستان در زمین درز ترافشارش پهناور فوق شده است.
زمین لرزه های پوسته ای در مرز شمال خاوری و در داخل بلوک افغانستان متمرکز هستند که حاصل فرورانش رو به شمال صفحه هند هستند. در مقایسه زمین لرزه های پوسته ای در مرز ترافشارش بین هند و افغان کمتر و بخش های مرکزی و باختری افغانستان فعالیت های لرزه ای کمتری را نشان می دهند. زمین لرزه های با منشاء گوشته در هندو کش واقع در شمال خاور افغانستان و پامیر در مجاورت تاجیکستان به فراوانی رخ می دهند. این زون لرزه خیز در یک پهنه پرشیب با راستای شمال خاور- جنوب باختر، طول 700 کیلومتر و ضخامت 30 کیلومتر قرار دارد. این زون به اعماق تقریبی 300 کیولمتر امتداد دارد.
کانون زمین لرزه 17/04/2009 در ایالت زمین ساختی زمین درز ترافشارشی خاور افغانستان واقع شده است. این ایالت زمین ساختی در بخش های شمال خاوری شامل بخش هایی از ارتفاعات هندوکش و سرتاسر پامیراست (شکل 6).
زون ترافشارش خاور افغانستان در بخش های جنوب باختر، در رشته کوه هندوکش دارای شیب °90-°50 به سمت شمال باختر و عمق 300-100 کیلومتر است. در مقابل در بخش های شمال خاور و در ارتفاعات پامیر، شیب °60-°50 به سمت جنوب خاور و با عمق کمتر در حدود 200-80 کیلومتر می باشد.
سرتاسر این زون لرزه خیز مــــتاثر از فرورانش شــــمال باختری صفحــــه هنـد به زیر صفحه اورازیا است (Pegler&Das, 1998). در پهنه دگرریختی شرقی، کرنش پوسته بالایی به دو پهنه دگرریختی تفکیک می شود که شامل یک زون گسلی رانده در سطح زمین و اعماق کم پوسته و یک کمربند از گسل های امتدادلغز چپ بر با راستای شمال- شمال خاور در لبه صفحه اورازیا است.
رومرکز زمین لرزه  17/4/2009 با توجه به فاصله از گسل های فعال به ترتیب در مجاورت گسل های اصلی Konar (Ko), Gardez(GA), Paghman(PM), Sorobi(SA), Spinghar(SP) متعلق به پهنه لرزه زمین ساخت ترافشارش خاور افغانستان واقع شده است (شکل 6)
 

(Seismotectonic Map of Afghanistan, with Annotated Bibliography, By Russell L. Wheeler, Charles G. Bufe, Margo L. Johnson, and Richard L. Dart U.S. Geological Survey, Reston, Virginia 2005)

4- جمع بندی

با توجه به بررسی های لرزه خیزی و لرزه زمین ساخت منطقه افغانستان که بیانگر وقوع رویداد های بسیار مخرب در گذشته بوده است همراه با گسلهای فعال ناحیه هندوکش، ضرورت نصب و راه اندازی شبکه ملی لرزه نگاری افغانستان برای مطالعات بنیادین زلزله شناسی و زلزله شناسی مهندسی امری اجتناب ناپذیر است.

بازگشت به صفحه اصلی