در ساعت 34:24: 14 (به وقت محلی) روز 10 اردیبهشت 1388، زمین لرزه ای به بزرگای1/5=ML در مقیاس محلی و 7/5=mb در مقیاس امواج پیکری در72کیلومتری شمال غربی سراوان از توابع استان سیستان و بلوچستان به وقوع پیوست (شکل 1). رومرکز این رویداد براساس لرزه نگاشت های ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باندپهن پژوهشگاه در مختصات 61/27 درجه عرض شمالی و 66/61 درجه طول شرقی قرار دارد. این رویداد توسط شبکه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله مطابق شکل(2) ثبت شده است.

شکل (1): مرکز سطحی زمینلرزه10/2/88 شمال غربی سراوان.

شکل (2):مولفه قائم لرزه نگاشتهای ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه از زمین لرزه 10/2/88 شمال غربی سراوان.

2-سازو کار کانونی رويداد

سازو کار کانونی این زمین لرزه که توسط مراکز علمی گزارش شده است،نرمال با مولفه فرعی امتداد لغزچپ بر می باشد (شکل3). شکل( 4) سازوکار زمین لرزه های گذشته منطقه را نشان می دهد.

شكل(3): سازوكار كانونی زمین لرزه 10/2/88 شمال غربی سراوان (اقتباس از سایت www.emsc-csem.org ).
 

شكل(4): سازو كار كانونی زمین لرزه های گذشته منطقه جنوب شرقی ایران (اقتباس از سایت www.emsc-csem.org ).
 

از ویژگی های زمینلرزه 23 اسفند 1383( 13 مارس 2005) غرب سراوان عمق بیش از 50 کیلومتر است که برای آن محاسبه شده بود. این گستره عمقی موجب کاهش خسارات و مشاهدات صحرائی را سبب شده است. سازوکار کانونی زمینلرزه 13 مارس 2005 مشابه زمینلرزه ای است که در دهم اردیبهشت 1388 (30 آوریل 2009 ) به وقوع پیوسته است(شکل5). هر دو زمینلرزه دارای عمق بیش از 35 کیلومتر و سازوکار کانونی نرمال با مولفه فرعی امتداد لغز هستند. با توجه به موقعیت هر دو رویداد در سمت شرقی گسله بیرک و سازوکار یکسان آنها می توان این دو زمینلرزه را به تجدید فعالیت گسل بیرک با راستای شمال غربی – جنوب شرقی نسبت داد. در نقشه های این گزارش سازوکار گسل بیرک (با توجه به مشاهدات زمین شناسی و منابع علمی موجود) به صورت معکوس با شیب به سمت شرق نشان داده شده است. توجیه نرمال بودن سازوکارکانونی رویدادهای ناشی از فعالیت گسل بیرک احتمالا با توجه به عمق زیاد و قرارگرفتن کانون زمین لرزه ها در لبه انتهائی محل فرورانش مکران امکان پذیر می باشد.

شکل (5): نقشه موقعیت زمینلرزه 10 اردیبهشت 1388(30آوریل2009) در مقایسه با موقعیت زمینلرزه 23 اسفند 1383(13مارس 2005).

3-  پيشينه لرزه خيزی منطقه

بررسی لرزه خیزی گستره 200 کیلومتری محل زمین لرزه نشان می دهد که حدود117 رویداد لرزه ای در سده اخیر در منطقه رخ داده است (شکل 6).از این تعداد 26 رویداد دارای بزرگی بیش از 5 هستند(جدول1). که نقشه موقعیت آنها در شکل(7)نشان داده شده است. بزرگترین این زمین لرزه ها زمین لرزه 23 خرداد1313(13 ژوئن 1934)شمال شرقی سراوان با بزرگای 9/6=mb و زمین لرزه 29 فروردین 1362(18 آوریل 1983) شمال غربی سراوان با بزرگی7/6=Mw می باشد.
 

جدول(1) زمین لرزه های مساوی و بزرگتر از 5 گستره 200 كیلومتری كانون زمین لرزه 10/2/88 شمال غربی سراوان.

شکل (6): لرزه خیزی منطقه در سده اخیر.

شکل(7): توزیع زمین لرزه های بزرگتر از 5 منطقه جنوب شرقی ایران.

4- لرزه زمين ساخت استان سيستان و بلوچستان

 استان سیستان و بلوچستان زونهای زمین شناسی- ساختاری زیر را شامل می شود.

1. زون فیلیشی یا زون نهبندان- خاش

2. بلوك لوت

3. زون مكران و گودال جازموریان

• زون فيليش يا زون نهبندان ـ خاش
  حد شرقی آن مغرب پاكستان و افغانستان، حد غربی آن گسل نهبندان و حد جنوبی آن با زون مكران، گسل بشاگرد است. گسترش شمالی ـ جنوبی این زون در حدود 800 كیلومتر و پهنای آن در حدود 200 كیلومتر است.در سمت شمال، برخی از شاخه های آن به طرف شمال غربی و مغرب، یعنی بصیران و بیرجند امتداد می یابد و گرانیت شاه كوه را دور می زند و در جنوب بیرجند هم بصورت گسل از لوت جدا می شود.
  در این زون رسوبات قدیمی تر از كرتاسه وجود ندارد. رخساره كرتاسه فوقانی نیز از نوع رسوبات فلیش مخلوط با سنگهای آتشفشانی است كه ضخامت آن تا 3000 متر می رسد. این زون به شدت خردشده می باشد ودگرگونی ضعیفی را دركرتاسه پایانی متحمل شده و به اسلیت، فیلیت و شیست براق تبدیل شده است (ماستریشین).
  درزون نهبندان ـ خاش،بیرون زدگی هایی ازسنگهای آتشفشانی،آهك گلوبوترونكانا دار، شیل های سیلیسی، رادیولاریت، دیاباز و اولترابازیك وجود دارد كه مجاورت آن با فیلیشهای مزبور كاملاً تكتونیكی و خرد شده است.
  داخل رسوبات تبخیری پالئوژن گرانیت هایی نفوذ كرده است كه سن احتمالی آنها الیگومیوسن می باشد.

• بلوك لوت
  بلوك لوت توده ای است كشیده و مستحكم كه طول آن در جهت شمال به جنوب در حدود 900 كیلومتر است كه بین زون فیلیش( در مغرب آن) و بلوك طبس واقع است. استحكام وپایداری آن را به تراكم و سخت شدگی سنگهای دگرگون شدة زیرساخت آن نسبت می دهند كه در تریاس میانی، بر اثر كوهزایی سیمرین پیشین پدید آمده است. در تریاس فوقانی رسوبگذاری از نوع پلاتفرمی بوده و در آن رسوبات كربناته نقش مهمتری داشته است. در این زمان در لوت شرقی، پدیدة دگرگونی مهمی رخ داده (دگرگونی ده سلم) و در آن توده گرانیتی هم بالا آمده است. در آغاز ژوراسیك فرونشینی حوضه همچنان ادامه می یابد.این رسوبات در اواخر ژوراسیك حادثه تكتونیكی رامتحمل شده اند.
  در كرتاسه زیرین و میانی برجستگی هایی كه در طی ژوراسیك پایانی بوجود آمده اند فرسایش می یابند. دركرتاسه فوقانی پلاتفرم لوت به كلی از آب خارج می شود و در ژئوسنكلینال نئوبلوچ، فلیش ته نشین می شود. در طی كرتاسه فوقانی ـ ائوسن حاشیه بلوك لوت دچار فرونشینی شدیدی شده كه نتیجه آن فرسایش شدید منطقه لوت و ورود مواد حاصل به داخل فرونشستگی اطراف است. همچنین در این زمان رسوبگذاری تبخیری كاهش یافته و مناطق فرونشسته محل فورانهای آتشفشانی بسیار مهم آندزیتی و گاهی بازالتی بوده است. در زمان ائوسن فوقانی ـ كواترنر فعالیتهای آتشفشانی قبل از فرونشست كامل مركز لوت قطع شده و رسوبات واریزه ای در پای ارتفاعات باعث حركات جدید هالوكینز شده و نوعی خالی شدگی در تمام حاشیه لوت ایجاد شد به نحوی كه افتادگی چین ها و گاه روراندگی و شكستگی اطراف به سوی لوت متوجه شده اند.

• زون مكران و گودال جازموريان
  زون مكران در جنوب فرورفتگی جازموریان قرار دارد. مرز غربی آن گسل میناب بوده، از جنوب به دریای عمان و در مشرق به مرز پاكستان محدود می شود. در حد شمالی زون مزبور گسل ها و تراست هایی با روند شرقی ـ غربی وجود دارند كه گسل بشاگرد یكی از مهمترین آنهاست. در امتداد این شكستگی ها مخلوط های رنگی با بیرون زدگی های وسیع نمایان است(شکل8).
  قدیمی ترین سنگ های این زون را همین ملانژهای رنگی تشكیل می دهند كه به كرتاسه فوقانی ـ پالئوسن تعلق دارند. پس از آن به رسوبات ضخیم فلیش مانند ائوسن و الیگوسن بر می خوریم كه تناوبی از شیل، ماسه سنگ و مارن است و روی مخلوط های رنگی فوق قرار داشته و ضخامت آنها به 5000 متر می رسد. این رسوبات قبل از آغاز میوسن دچار چین خوردگی شدیدی شده اند.در زمان میوسن زون مكران به صورت یك حوضه كم عمق در حال فرونشست عمل كرده تناوبی از لایه های مارنی شیلی و ماسه سنگ های آهكی؛ مخاوطی از سنگ های رسوبی، دگرگونی و سنگ های بازیك و گدازه های بالشی به صورت آمیزه رنگی رسوبی؛ لایه های آهك ریفی؛ كنگلومرای هارزیورژیتی؛ و در انتها رسوبات كم عمق دلتایی میباشد. نهشته های سطحی پلیو ـ پلئیستوسن بیشتر از كنگلومراهایی تشكیل می شود كه روی واحد های قدیمی تر را می پوشاند. به نظر می رسد كه روسوبگذاری این نهشته ها، متاثر از آخرین فاز كوهزایی آلپی و شروع حوادث جدید پاسادونین است.
  
  از كرتاسه فوقانی تا میوسن زیرین احتمالا در محل مكران فعلی، گودال اقیانوسی وجود داشته كه جازموریان فعلی حاشیه قلره ای آن به شمار می رفته است، زیرا در این زون اولا پوسته اقیانوسی به صورت توده های پراكنده وجود دارد و ثانیا در سنگ های كنگلومرایی، قطعات افیولیت به چشم می خورد. بنابراین همانطور كه گفته شد احتمالا كف این حوضه، از نوع پوسته اقیانوسی است و فلیـش های مزبـور از تخریب پوسته اقیانوسی قدیمی تر نتیجه شده اند.زون مكران به طور كلی فاقد هر نوع فعالیت ماگماتیسم است ولی در شمال این زون یك مجموعه از كوه های آتشفشانی بین دو بخش گودال مانند كویر لوت و جازموریان مشاهده می گردد. این آتشفشان ها تقریبا و در جهت شرقی ـ غربی بوده و همگی طی پلیوكواترنر فعال بوده اند. به علاوه از نظر تركیب شیمیایی ، اكثر گدازه های مذكور در كادر ولكانیسم جزایر قوسی قرار می گیرند.
  استان سیستان و بلوچستان در جنوب خاوری ایران، یكی از مهم ترین بخش های نئوتتیس به حساب می آید كه مراحل تكوین را از پوسته اقیانوسی تا قاره ای گذرانده است. بر اساس ویژگی های زمین شناسی و متالوژنی، این منطقه را می توان به كمربندهای مكران، بلوك های لوت و هیرمند، و زون گسله برشی ایرانشهر – بیرجند تقسیم كرد. افیولت های مكران و آمیزه های رنگین آن به عنوان فرآیند فرورانش پوسته اقیانوسی نئوتتیس به شمار می آیند. زون ایرانشهر – بیرجند از نوع Transform Fault Basin است كه تحت عملكرد گسله های شرق لوت و هریرود و چرخش بلوك های لوت لوت و هیرمند به وجود آمده است. فعالیت ماگماتیسم شمال لوت و گناباد- بیرجند را می توان به گسله های برشی حاصل از چرخش بلوك ایران مركزی منتسب كرد كه از نوع Bimodal است و از شرق به غرب به جوانی می گراید.
  فعالیت آتش فشانی بزمان – تفتان حاصل فرورانش پوسته اقیانوسی اقیانوس هند محسوب می شود كه به صورت همپوش روی فرورانش كهن نئوتتیس قرار گرفته است. د راین بخش دو چرخه منتفاوت از ماگماتیسم اقیانوسی – حاشیه قاره ای نوع آندی وجود دارند. اولین چرخه منتسب به فرورانش نئوتتیس است كه از ماگماتیسم با پتاسیم كم تا نوع كالكوآلكالن و قلیایی از قدیم به جدید تغییر می كند. حاصل این ماگماتیسم توسعه كمربند كمانی حاشیه جنوبی بلوك لوت است كه از انارك – سرچشمه تا منطقه چغایی در پاكستان ادامه دارد و از انواع كمانی پوسته قاره ای به شمار می رود. ماگماتیسم تفتان – بزمان هنوز مرحله جوانی را می گذراند و دومین چرخه ماگماتیسم به حساب می آید. در روند گسله های سیستان، فعالیت ماگمایی از نوع قلیایی به صورت پورفیرهای ترسیر دیده می شود كه از جهاتی می توان آن را همزاد توده قلیایی خان نشین در افغانستان محسوب كرد.
  گرانیت زاهدان اگر چه به سن ترسیر (الیگوسن) و از نوع برخوردی شمره شده است. ولی بر اساس نقشه مغناطیس سنجی هوایی (Residual Magnetic Map) به نظر می رسد كه بخش جابه جا شده از مجموعه ده سلم بوده باشد كه توسط گسله های برشی قطع، و در امتداد آن پوسته اقیانوسی جای گرفته است. این توده تحت تاثیر حوادث آلپی قرار گرفته و به همین لحاظ سن رادیوایزوتوپ جوان روی بیوتیت هاثبت شده است. حالآن كه بر اساس سن Rb/Sr سن كهن تر (كرتاسه) به دست می آید. از طرف دیگر، اگر بنا باشد این توده گرانیتی از نوع برخوردی و تحت فشار (Compression) حاصل شده باشد، در بلافصل آن و همزمان نمی تواند خاستگاه توده های قلیایی نفوذی در رژیم تكتونیكی كششی (Tension) قرار گیرد(گزارشهای استانی پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور).

  

  شکل(8): نقشه گسلهای مکران، جنوب شرقی ایران(کناب زمین شناسی ایران،آقانباتی، 1383).

5- گسلهای مهم جنوب شرق ايران

• گسل سراوان
  این گسل بنیادی با درازایی برابر با 270 کیلومتر در خاک ایران، راستای خمدار شمال غربی-جنوب شرقی و شیب کلی به سوی شمال شرقی، در جهت جنوب شرقی وارد خاک پاکستان می شود(شکل1).

• گسل بم پشت
  گسلی است با روند شرقی- غربی که درازای آن در خاک ایران 170کیلومتر است.این گسل منفرد نیست و در راستای خود به شکل یک زون گسلی عمل کرده است(شکل1).

• گسل بيرگ
  گسلی است بنیادی با سازوکار فشاری، دارای راستای شمال غربی- جنوب شرقی، درازای نزدیک به 100 کیلومتر و شیب به سوی شمال شرقی که در کناره کوه بیرگ واقع است(شکل1).

• گسل دامن
  گسلی است با سازوکار فشاری و روند شمال غربی – جنوب شرقی و درازایی حدود 100 کیلومتر که بنیادی است و در شمال ایرانشهر سبب پیدایش دو زون متفاوت زمین ساختی شده است. شیب این گسله رو به جنوب غربی می باشد(شکل1).

• گسل کشين
  گسلی است با سازوکار فشاری و راستای عمومی شمالی – جنوبی، شیب به سوی شرق و درازای حدود 100 کیلومتر(شکل1).

• گسل جنوب زابلی
  گسلی است با سازوکار فشاری و راستای عمومی شرقی – غربی و شیب کلی به سوی شمال که در امتداد گسل بم پشت قرار دارد. درازای این گسله نزدیک به 160 کیلومتر است که به سوی شرق وارد پاکستان می شود(شکل1).

• گسل قصر قند
  گسلی است بنیادی با سازوکار فشاری و روند شرقی-غربی، شیب کلی به سوی شمال که درازای آن در خاک ایران بیش از 300 کیلومتر است که به سوی شرق ادامه می یابد و سپس وارد کشور پاکستان می شود.

4- جمع بندی

با توجه به عمق بیش از 30 کیلومتری زمینلرزه 10 اردیبهشت 1388،ثبت پسلرزه های آن تا حدودی غیر ممکن شده است. این زمینلرزه حداقل 240 کیلومتر از ایستگاه لرزه نگاری باند پهن زاهدان، حداقل 545 کیلومتر از ایستگاه لرزه نگاری باند پهن کرمان و حداقل 540 کیلومتر از ایستگاه لرزه نگاری باند پهن بندر عباس(خلیج فارس) فاصله داشته است لذا پسلرزه های این زمینلرزه اگر چه ثبت شده اند اما تعیین محل آنها به سختی امکان پذیر بوده است. بنابراین تسریع در راه اندازی و بهره برداری از ایستگاه لرزه نگاری باند پهن چابهار به منظور پوشش کامل شبکه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه در جنوب شرق ایران کاملا ضروری است. با اضافه نمودن ایستگاه چابهار به شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه گپ آزیموتی به مقدار کمتر از 100 درجه برای رویداد های لرزه ای جنوب شرقی کشور کاهش داده خواهد شد. این موضوع در افزایش توانمندی و قابلیت ثبت و پردازش شبکه برای تشخیص و تعیین محل دقیق رویدادها نقش موثری ایفا می نماید.
بررسیهای انجام شده نشان می دهد سازوکار کانونی رویداد زمینلرزه 10 اردیبهشت 1388 از نوع نرمال با مولفه فرعی امتداد لغز چپ بر می باشد که علاوه بر موقعیت مکانی با سازوکار و عمق کانونی زمینلرزه 23 اسفند 1383(13 مارس 2005) با بزرگی 2/6=ML همخوانی دارد، بنابراین می توان استنتاج نمود که هر دو رویداد مربوط به فعالیت یک گسل می باشند که به نظر می رسد همان گسل بیرگ با راستای شمال غربی- جنوب شرقی واقع در شمال غربی ناحیه سراوان می باشد.

بازگشت به صفحه اصلی