گزارش زمين لرزه های 28/8/1386 جنوب خاوری ياسوج و 29/8/1386 شمال خاوری باغ ملک

آرش اسلامی،عليرضا اشعری، پريسا مبين

1- معرفی رویداد

طی 12ساعت گذشته دو زمین‌لرزه با مشخصات زیر در جنوب باختری ایران(استانهای کهگیلویه و بویر احمد و خوزستان) به وقوع پیوست:

1. در ساعت 55:18: 21 (به وقت محلی)روز28/8/86 زمین‌لرزه ای به بزرگای 8/4=ML در مقیاس محلی در 27کیلومتری جنوب خاوری یاسوج به وقوع پیوست (شکل 1). رومرکز این رویداد براساس لرزه نگاشت های ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باندپهن پژوهشگاه در مختصات 53/30 درجه عرض شمالی و 81/51 درجه طول خاوری قرار دارد. این رویداد در 16 ایستگاه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه به خوبی ثبت شده است (شکل 2).
   در اثر این زمین‌لرزه خساراتی جزیی به تعدادی واحد روستایی در روستاهای تنگ سرخ، تنگ خشک و گردوچنگگ وارد شده است. بر اساس گزارشات زمین‌لرزه در چند استان همجوار نیز احساس شده است(خبرگزاری جمهوری اسلامی).

2. در ساعت 08:50:02 (به وقت محلی)روز29/8/86 زمین‌لرزه ای به بزرگای9/4 =ML در مقیاس محلی در 24 کیلومتری شمال خاوری باغ ملک به وقوع پیوست (شکل 1). رومرکز این رویداد براساس لرزه نگاشت های ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باندپهن پژوهشگاه در مختصات 66/31 درجه عرض شمالی و 09/50 درجه طول خاوری قرار دارد. این رویداد در 16 ایستگاه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه به خوبی ثبت شده است (شکل 3).
   بر اثر این زمین‌لرزه به 303 واحد مسکونی شهری و روستایی بین 20تا 50 درصد خسارات وارد شده است. این زمین‌لرزه در بیشتر شهرستانهای استان خوزستان از جمله اهواز، لالی، مسجدسلیمان ،رامهرمزو باغ ملک احساس شد. 30 دانش آموز در زمان خروج از کلاس درس در موقع زمین‌لرزه مجروح شدند(خبرگزاری جمهوری اسلامی).

شکل (1): مرکز سطحی زمینلرزه های یاسوج و باغ ملک.

شکل (2): لرزه نگاشتهای ثبت شده در 16 ایستگاه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه از زمین‌لرزه جنوب خاوری یاسوج.

شکل (3): لرزه نگاشتهای ثبت شده در 16 ایستگاه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه از زمین‌لرزه شمال خاوری باغ ملک.
 

2- لرزه زمینساخت منطقه

استان خوزستان براساس تقسیمات زمین شناسی ـ ساختاری ایران در زون های ساختاری دشت خوزستان ، زاگرس چین خورده و زاگرس مرتفع قرار دارد.
دشت خوزستان شامل قسمتی از دشت وسیع بین النهرین است كه جزئی از پلاتفرم عربی محسـوب می شــود. دشـت خوزستــان از نـظر ساختمانــی ساده بوده و منـحصــر به چین خوردگی های بسیار ملایم با محور شمالی ـ جنوبی است كه از محور چین خوردگی كلی پلاتفرم عربی تبعیت می كند و تشكیلات دوران اول تا سوم در آن وجود دارد. تشخیص حد دشت خوزستان با منطقه زاگرس چین خورده ، از نظر تغییرات رخساره كاملا مشخص نیست ، زیرا رسوبات كولابی نئوژن كه ضخامت آن به طرف مغرب بیشتر می شود ، هر دو قسمت را با وضعیت پوشانیده است.
واحد ساختمانی زاگرس چین خورده با پهنای در حدود 150 تا 250 كیــلومتــر در جنوب غرب ایران واقع است وروند عمومی آن شمال غرب به جنوب شرق می باشد و در آن رسوبات پالئوزوئیك،مزوزوئیك و ترشیر بطور هم شیب روی هم قرار دارند.
این واحد ساختمانی طی سه مرحله تكامل یافته است:

• مرحله پلاتفرم: كه از اینفراكامبرین تا تریاس میانی طول كشیده و طی آن رسوباتی مشابه با ایران مركزی و البرز بر جای گذاشته شده است. در اوایل پرمین زاگرس بوسیله رسوبات تبخیری قاره ای پوشیده شده كه بعداً رسوبات آهكی مربوط به دریای كم عمق همراه با شیل و رخساره های كولابی تا تریاس میانی در آن گذاشته شده است.

• مرحله بزرگناودیس (تریاس ـ میوسن) : در اواخر تریاس این قسمت از سایر مناطق ایران جدا شد و بصورت حوضه فرورفته ای كه دائما در حال نشست بوده است،در آمد. جنس این رسوبات كربناته و درآن مارن،ماسه سنگ و شیل نیز كم و بیش دیده می شود. وجود رسوبات تبخیری و برخی از نبود های چینه شناسی كوتاه مدت نشانه ای از حركات قائم (خشكی زایی) در این حوضه رسوبی است. تمام این رسوبات بطور هم شیب برروی رسوبات پالئوزوئیك قرار دارد و هیچ نوع فعالیت ماگماتیسم و دگرگونی طی فاز آلپی در این حوضه مشاهده نمی شود.

• مرحله پس از كوهزایی: همزمان با ته نشینی كنگلومرای بختیاری طی میوـ پلیوسن زاگرس و تمام فلات ایران فاز كوهزایی پاسادنین را پشت سر نهاد و چین خوردگی پیدا كرد.

نوار چین خورده زاگرس به تدریج در سمت شمال شـرق به یك منطقه رورانده منتهی می شود و در نتیجه زونی به شدت خرد شده و گسل خورده پدید می آید كه بصورت نوار باریك و كم عرضی بین زون سنندج ـ سیرجان و زاگرس چین خورده قرار دارد و به نام زاگرس مرتفع خوانده می شود.
زون مزبور عمیق ترین قسمت فرورفتگی زاگرس را طی مزوزوئیك و اوایل ترشیر تشكیل می داده است. در این فرو رفتـگی ضخامت لایـه های دریایی لیاس تا ائوسن به 5300 متر می رسد و شامل مارنهای گلوبیژرین دار و رادیولاریت است و در لایه های كرتاسه بالایی آن،افیولیت و در رسوبات پلیوسن آن رسوبات تخریبی از نوع فلیش به چشم می خورد. وجود افیولیت و سنگهای تخریبی مذكور نشانه حركات مهمی در كرتاسه بالاـ پلیوسن است كه در منطقه رورانده رخ داده و سبب بالا آمدن زمین، چین خوردگی و تخریب شده است. افیولیت های این مناطق پس از فرورانش پوسته اقیانوسی نئوتتیس به زیر ایران مركزی و در حاشیه و كنار روراندگی اصلی زاگرس به جای گذاشته شده است.
در اواخر كرتاسه در نواحی فارس،واحــد افیولیت ـ رادیولاریت رورانده زاگرس به طور دگر شیب توسـط آهكـهای مرجـانی و ریفی (تشكیلات تاربور) پوشیده می شود. چنین پدیده ای نشانه بالاراندگی افیولیت های فوق الذكر است.
 

3- گسلهای منطقه 

• گسل دنا- دينار
  طول آن بیش از 100 كیلومتر و دارای راستای شمال شمال باختری- جنوب جنوب خاوری و شیب به سمت شمال خاور است(شکل4).اطلاعات موجود نشان می دهد كه گسل دنا، علاوه بر جنبش فشاری، دارای جنبش راستالغز از گونه راست بر نیز هست.
  در مسیر این گسل،‌در بخش باختری كوه دنا، سازندهای زاگون و لالون (كامبرین) بر روی سنگهای كرتاسه رانده شده اند (ستوده نیا 1975). در گستره شمال كوه دنا، در دامنه باختری كوه دره بادامی و كوه كمانه، سنگهای كرتاسه بر روی دشت و یا سازند بختیاری (پلیوسن) رانده شده اند (بربریان و قرشی 1365).
  جنبش راستالغز راست بر این گسل، سبب پیچش و كشش پوزه رشته شمال كوه دنا شده است و احتمال می رود كوه هزار دره و چرو ادامه جابه جایی كوه دنا به صورت راست بر باشد. از ویژگیهای مهم زمین شناسی گسل دنا،‌ بیرون زدگی چندین گنبد نمكی در درازای آن است.
  گسل دنا، یكی از شكستگی های اصلی در پی سنگ پركامبرین زاگرس است كه با فعالیت های بعدی خود در مواردی بر رسوبات زاگرس تاثیر گذاشته است. بدین سان كه رسوبات زاگرس را در مناطقی قطع و در مناطقی باعث پیچش و تغییر راستای این رسوبات و ساختارهای آنها شده است.
  توضیحات: با استفاده از داده های ژئوفیزیك هوایی، ‌ژرفای پی سنگ مغناطیسی در بخش باختری گسل دنا، حدود 10000 متر و در بخش خاوری آن،‌بین 1 تا 5 هزار متر زیر سطح دریاست. نتیجه می شود كه بخش خاوری این گسل به همراه پی سنگ، به صورت فرابوم بالا آمده سات. علاوه بر این،‌اطلاعات مذكور نشان می دهد كه بخش جنوبی گسل به صورت دو شاخه است. یكی از شاخه ها به طرف جنوب رفته و در امتداد خط كازرون قرار می گیرد. شاخه دیگر به سوی جنوب شرق و شیراز امتداد دارد. ضمن اینكه این پهنه گسلی در شمال خود یعنی جایی كه به گسل زاگرس می رسد،‌شاخه شاخه شده و به سمت شمال باختر متمایل می شود.
   

شکل(4): عکس ماهواره ای منطقه یاسوج که گسلهای مهم منطقه را نشان می دهد.
 

• گسل كازرون
  گسل کازرون به طول حدود 45 كیلومتر و دارای روند تقریبی شمالی- جنوبی و یا شمال شمال باختری- جنوب جنوب خاوری است(شکل5). سازو كار گسل، راستالغز راست گرد، یك گسل رانده با شیب زیاد 85-80 درجه به سمت باختر میباشد.
  مجموع جابه جایی راستالغز به دست آمده در امتداد این گسل 150-140 كیلومتر است كه از میزان جابه جایی گسلهای لبه كوهستان و فرد بارز زاگرس پیشنهاد شده است (عشقی و همكاران 1378).
  از لحاظ جغرافیایی این گسل در 15 كیلومتری باختر شهرستان كازرون قرار دارد. شمال كازرون تا نزدیكی ساحل خلیج فارس
  این گسل، پی سنگی و قدیمی است كه ضمن كنترل مرز باختری حوضه نمكی هرمز بر رسوبات زاگرس نیز اثر گذار بوده به گونه ای كه ساختارهای زاگرس را با جهت راستگرد خمیده و جابه جا كرده است. این خمش در استان فارس بسیار چشمگیر است.
  در طول این گسل دو گنبد نمكی رخنمون دارد، این گسل نوار زاگرس چین خورده را به طور عرضی بریده و در ساختارهای زمین شناسی مسیر خود خمشهای راستگرد پدید آورده است (عشقی و همكاران 1378).
  این گسل مرز باختری گسترش حوضه تبخیری پركامبرین پسین- كامبرین ایران را تشكیل می دهد و در طول آن دو گنبد نمكی رخنمون دارد (اسفندیاری و برزگر 1358).
  نوع گسل بر اساس توان لرزه خیزی، فعال و لرزه زا میباشد.
  سابقه لرزه خیزی: نبود داده های ریزلرزه ای و كمبود كانون زلزله نشانگر عدم فعالیت جدید این گسل است اما زمین‌لرزه های ژانویه 1967 و اكتبر 1971 در بخش جنوبی گسل كازرون نشانگر فعالیت بخشی از گسل كازرون دردوره كواترنری است (بربریان 1976).
  توضیحات: این پهنه در واقع متشكل از مجموعه گسلهای راستالغز پله ای و گسله های وابسته است.

شکل(5): عکس ماهواره ای که گسل کازرون را نشان می دهد

• گسل زاگرس مرتفع(HZF)
  بر اساس مطالعات و تقسیم بندی(Berberian, 1995) این گسل، نوار راندگی زاگرس مرتفع ( در شمال خاوری ) را از نوار چین خورده ( در جنوب باختری ) جدا می‌كند. نوار زاگرس مرتفع در راستای قطعات ناپیوسته گسل زاگرس مرتفع به سمت جنوب باختری رورانده شده است. شواهد زمین‌شناختی بدست آمده از محل كنونی سنگ‌های پالئوزوئیک بیانگر این مطلب است كه این گسل، جابجایی قائم بیش از شش كیلومتر داشته است. نمك‌های هرمز در بخش‌های متعددی از این گسل نفوذ كرده و به سطح رسیده اند. این مسئله نشان می‌دهد گسل زاگرس مرتفع، گسلی عمقی است كه نمك‌های هرمز متعلق به كامبرین زیرین را بریده و فعالیت آن در پوشش رسوبی فانروزوئیك آشكار است.
   

 4- پيشينه لرزه خيزی منطقه در 3 سال گذشته

بررسی لرزه خیزی گستره 100 کیلومتری محل زمین‌لرزه های مذکور نشان می دهد که بیش از 259رویدادلرزه ای در 3 سال گذشته رخ داده است (شکل 6). این آمار نشان دهنده لرزه خیزی بالا منطقه جنوب باختری ایران می باشد. بزرگترین این زمین‌لرزه ها زمین‌لرزه 6 دی 1384(26 دسامبر2005 میلادی)شمال باختری مسجد سلیمان می باشدکه دارای بزرگای محلی2/5ML= است.

شکل (6): لرزه خیزی منطقه در 3 سال گذشته.