پژوهشگاه بین‌المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله

1- معرفی رويداد

در ساعت02:56:51 (به وقت محلی) روز 13 آبان ماه 1388 زمین لرزه ای به بزرگای 9/4=ML در مقیاس محلی در11کیلومتری باختر بندر عباس به وقوع پیوست (شکل 1). رومرکز این رویداد براساس لرزه نگاشت های ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باندپهن پژوهشگاه در مختصات 23/27 درجه عرض شمالی و 18/56 درجه طول خاوری قرار دارد. این رویداد توسط شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله مطابق شکل (2) ثبت شده است. همچنین زمین لرزه دیگری در ساعت07:34 بامداد امروز با بزرگای 3/3=ML در 15 کیلومتری باختر بندر عباس روی داد که احتمالا پسلرزه رویدادقبلی است. تاکنون تعداد حدود 40 پسلرزه پس از زمین لرزه اصلی ثبت شده است که پسلرزه 07:34 بامداد امروز دارای بزرگی بیش از 3 و بقیه خفیف تر بوده اند. 262 نفر از هموطنان ساکن بندر عباس مصدوم شدند که از این تعداد44 نفر بستري و بقيه سرپايي مداوا شدند. در اثر این زمین لرزه 39 مورد ریزش دیوار و ترک خوردگی خانه ها گزارش شده است(واحد مرکزی خبر صدا و سیما).

شکل (1): موقعیت مرکز سطحی زمین لرزه13/8/1388، شمال بندر عباس .

شکل (2) :مولفه قائم لرزه نگاشتهای ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه از زمین لرزه 13/8/1388، شمال بندر عباس .

2- پيشينه لرزه خيزی منطقه

بررسی لرزه خیزی گستره 100کیلومتری کانون زمین لرزه نشان می دهد که حدود 1043رویداد لرزه ای در سده گذشته در منطقه رخ داده،که 79 مورد از آنها دارای بزرگای 5 و بیشتر از 5 است (شکل3). این آمار نشان دهنده لرزه خیزی بالا منطقه جنوب ایران می باشد. بزرگترین این زمین لرزه ها زمین لرزه 1 فروردین 1356(21مارس1977 میلادی) خورگو واقع در شمال بندر عباس می باشدکه دارای بزرگای 7/6Mw= است. ساز وکار کانونی زمین لرزه های گذشته منطقه بندر عباس در شکل(4) آورده شده است. در طی سه ماه اخیر 24 زمین لرزه با بزرگای بین 9/4-6/2 در منطقه رویداده است (جدول1).

شکل(3): توزیع زمین لرزه های با بزرگای بیش از 5 منطقه در سده اخیر.

شکل (4): سازوکار کانونی زمین لرزه های مهم جنوب خاوری زون زاگرس ( اقتباس از سایت www.emsc-csem.org) .

 

جدول(1): لیست زمین لرزه های سه ماه اخیر منطقه.

	Time(UTC)	Time(Local)	Lat.	Long.	Depth	Mag.	Region
2009/08/11	21:14:21.7	01:44:21	26.49	55.86	6	ML:3.1	Persian Gulf, South-West of Qeshm
2009/08/29	01:40:37.0	06:10:37	27.09	55.67	14	ML:3.3	West of Bandar-e abbas, Hormozgan Province
2009/08/29	09:37:20.8	14:07:20	27.27	55.79	14	ML:3	West of Bandar-e abbas, Hormozgan Province
2009/08/30	19:59:01.5	00:29:01	27.02	55.70	14	ML:3.4	West of Qeshm, Hormozgan Province
2009/09/04	00:55:19.7	05:25:19	26.93	55.94	28	ML:3.3	Persian Gulf, West of Qeshm
2009/09/04	02:31:06.6	07:01:06	27.60	55.89	14	ML:2.8	South of Hajiabad, Hormozgan Province
2009/09/05	02:09:07.6	06:39:07	27.74	56.69	14	ML:3	North-West of Dehbarez, Hormozgan Province
2009/09/07	23:08:55.6	03:38:55	27.84	56.86	14	ML:2.8	North-West of Dehbarez, Hormozgan Province
2009/09/25	11:48:06.2	15:18:06	27.64	56.48	16	ML:3	North-East of Bandar-e abbas, Hormozgan Provi
2009/09/29	05:08:03.7	08:38:03	27.04	56.34	16	ML:3.7	Persian Gulf, Qeshm
2009/09/30	19:25:27.5	22:55:27	27.40	56.13	14	ML:3.2	North-West of Bandar-e abbas, Hormozgan Provi
2009/09/30	19:39:55.3	23:09:55	27.26	56.07	14	ML:4.1	West of Bandar-e abbas, Hormozgan Province
2009/10/02	21:39:59.8	01:09:59	27.18	55.74	14	ML:2.8	West of Bandar-e abbas, Hormozgan Province
2009/10/03	23:31:23.6	03:01:23	27.69	56.05	15	ML:2.6	North-West of Bandar-e abbas, Hormozgan Provi
2009/10/10	01:25:32.6	04:55:32	27.42	55.77	18	ML:3.3	North-West of Bandar-e abbas, Hormozgan Provi
2009/10/10	01:28:09.3	04:58:09	27.48	55.78	14	ML:3.8	North-West of Bandar-e abbas, Hormozgan Provi
2009/10/10	01:45:00.2	05:15:00	27.50	55.86	18	ML:2.5	North-West of Bandar-e abbas, Hormozgan Provi
2009/10/10	07:31:03.2	11:01:03	27.60	55.91	14	ML:3.2	South of Hajiabad, Hormozgan Province
2009/10/21	00:44:07.8	04:14:07	27.64	55.87	14	ML:3.3	South of Hajiabad, Hormozgan Province
2009/10/23	17:02:07.1	20:32:07	27.49	56.50	15	ML:3.2	North-East of Bandar-e abbas, Hormozgan Provi
2009/11/01	13:34:30.0	17:04:30	27.07	55.97	7	ML:3	North-West of Qeshm, Hormozgan Province
2009/11/01	20:41:06.5	00:11:06	27.88	56.67	8	ML:2.9	West of Kahnuj, Kerman Province
2009/11/03	23:26:50.7	02:56:50	27.23	56.18	14	ML:4.9	West of Bandar-e abbas, Hormozgan Province
2009/11/04	04:04:20.8	07:34:20	27.18	56.13	7	ML:3.3	West of Bandar-e abbas, Hormozgan Province

 

3- زمين شناسی استان هرمزگان

استان هرمزگان بر اساس تقسیم بندی زمین شناسی ـ ساختاری ایران، گستره‌ای است كه از شمال به زون ایران مركزی، از غرب و شمال غرب به واحد ساختاری زاگرس مرتفع، از شرق به واحد ساختاری زاگرس چین خورده و از جنوب شرق به واحد ساختاری مكران و از جنوب به خلیج فارس محدود می‌گردد.

• الف- زون زاگرس
  واحد ساختاری زاگرس یكی از واحد های اصلی و عمده‌ای است كه قسمت عمده استان هرمزگان در این زون واقع شده است. گسل انتقالی قطرـ كازرون با عبور از این استان واحد ساختاری زاگرس رورانده را در مجاورت زون زاگرس چین خورده قرار می دهد.
  پی سنگ زاگرس یك آمیزه متبلور دگرگونی می‌باشد. واحد ساختمانی زاگرس چین خورده با پهنای در حدود 150 تا 250 كیلومتر دارای روند عمومی شمال غرب به جنوب شرق می‌باشد و در آن رسوبات پالئوزوئیك، مزوزوئیك و ترشیری به طور هم شیب روی هم قرار گرفته اند.
  این واحد ساختمانی طی سه مرحله تكامل یافته است :
  مرحله پلاتفرم: كه از اینفراكامبرین تا تریاس میانی به طول انجامیده است و طی آن رسوباتی مشابه با البرز و ایران مركزی بر جای گذاشته شده است. در اوایل پرمین زاگرس بوسیله رسوبات تبخیری ـ قاره ای پوشیده شده كه بعداً رسوبات آهكی مربوط به دریای كم عمق همراه با شیل و رخساره های كولابی تا تریاس میانی در آن رسوبگذاری شده است.
  مرحله بزرگ ناودیس (تریاس ـ میوسن): در اواخر تریاس این قسمت از سایر مناطق ایران جدا شد و به صورت حوضه فرورفته ای كه دائماً در حال نشست بوده است درآمد. جنس این رسوبات كربناته كه در آن مارن، ماسه ـ سنگ و شیل نیز كم و بیش دیده می‌شود. وجود رسوبات تبخیری و برخی از نبودهای چینه شناسی كوتاه مدت نشانه ای از حركات قائم (خشكی زایی) در این حوضه رسوبی است. تمام این رسوبات به طور هم شیب بر روی رسوبات پالئوزوئیك قرار دارد و هیچ نوع فعالیت ماگماتیسم و دگرگونی طی فاز آلپی در این حوضه مشاهده نمی‌شود.
  مرحله پس از كوهزایی همزمان با ته نشینی كنگلومرای بختیاری طی میوـپلیوسن، زاگرس و تمام فلات ایران فاز كوهزایی پاسادنین را پشت سر نهاد و چین خوردگی پیدا كرد.
• ب- زون مكران
  زون مكران كه در جنوب شرقی استان هرمزگان واقع شده است از غرب به گسل میناب، از جنوب به دریای عمان و از شرق به پاكستان محدود می‌شود. در حد شمالی زون مزبور گسل ها و تراست هایی با روند شرقی ـ غربی وجود دارند كه گسل بشاگرد یكی از مهمترین آنها است. قدیمی ترین سنگهای این زون را ملانژ های رنگی تشكیل می‌دهند كه به كرتاسه فوقانی ـ پالئوسن متعلق میباشد.

4- گسلهای منطقه

• گسل زاگرس مرتفع(HZF)
  بر اساس مطالعات و تقسیم بندی(Berberian, 1995) این گسل، نوار راندگی زاگرس مرتفع ( در شمال خاوری ) را از نوار چین خورده ( در جنوب باختری ) جدا می‌كند. نوار زاگرس مرتفع در راستای قطعات ناپیوسته گسل زاگرس مرتفع به سمت جنوب باختری رورانده شده است. شواهد زمین‌شناختی بدست آمده از محل كنونی سنگ‌های پالئوزوئیک بیانگر این مطلب است كه این گسل، جابجایی قائم بیش از شش كیلومتر داشته است. نمك‌های هرمز در بخش‌های متعددی از این گسل نفوذ كرده و به سطح رسیده اند. این مسئله نشان می‌دهد گسل زاگرس مرتفع، گسلی عمقی است كه نمك‌های هرمز متعلق به كامبرین زیرین را بریده و فعالیت آن در پوشش رسوبی فانروزوئیك آشكار است(شکل1).
• گسل جبهه کوهستان(MFF)
  این گسل در حقیقت کمربند چین خورده ساده زاگرس را به طرف جنوب و جنوب غرب محدود کرده و از نظر ساختمانی، توپوگرافی و لرزه زمین ساخت بسیار مهم بوده و می توان آن را به عنوان یک گسل اصلی راندگی، که مدفون است، تصور کرد.
  شواهد زمین شناسی، نظیر وضعیت بخشهای فوقانی سازند آسماری، ویژگیهای چینه شناسی، لرزه ای و چاههای حفاری شده (فالکون 1974، بربریان 1986 و 1989) بیانگر آن است که در طول گسل راندگی جبهه کوهستان یک جابجایی قائم وجود دارد که بیش از 6 کیلومتر می باشد به طوری که در اثر حرکات قائم انجام شده در طول این گسل، لبه جنوب غربی کمربند چین خورده در امتداد این گسل بالا آمده و بدین ترتیب چین های نامتقارن سطحی که در جبهه نیز قرار دارند، حاصل گشته است.
  به طور مشخص گسل لبه کوهستان از چند قطعه راندگی پیچیده و مجزا تشکیل گردیده که دارای طولی بین 15 تا 115 کیلومتر بوده و طول کلی آنها بیش از 1350 کیلومتر در ایران می باشد. این قطعات گسلی در عمق، همراه با چینهای نامتقارن مربوط (که در سطح هستند) به صورت مجزا بوده و از طریق پله های مشخصی که در عوارض توپوگرافی مورفوتکتونیکی قابل مشاهده هستند، از یکدیگر مجزا می گردند. این قطعات در ناحیه فارس (ورقه جنوب-مرکز) و نیز لرستان (شمال غرب زاگرس) تشکیل دو کمان گسترده باآرایشهای نردبانی راست و چپ را می دهند و در کناره های شرقی و غربی این دو الگوی کمانی قرار می گیرند.
  گسل جبهه کوهستان به وسیله گسل کازرون- برازجان حداقل به اندازه 140 کیلومتر به صورت راست گرد جابجا شده است. بررسیهای انجام شده در ارتباط بافعالیتهای لرزه ای در طول قطعات مختلف گسل راندگی لبه کوهستان نشان می دهد، زمین لرزه های مطالعه شده در قطع شدگی نواحی چین خورده قرار می گیرند. در این مورد زمین لرزه های متعددی از 1052 تا 1991 وجود داشته که بزرگی آنها بین 5/5 تا 8/6 تغییر می کند.
  چنین به نظر می رسد که این زمین لرزه ها در نواحی که نبود گسلش پی سنگی وجود دارد بوجود آمده و آنگاه از این ناحیه به اطراف پخش می شوند. به عنوان مثال می توان از زمین لرزه سال 1977 با بزرگی 5/5= mbیاد کرده که در حد شرقی قطعه گنو (از گسل جبهه کوهستان)رخ داده و پس از 76 روز زمین لرزه سال 1977 خورگو با بزرگی7/6 MW= (از گسل جبهه کوهستان) روی داده است، به طوری که این زمین لرزه در شمال شرقی نبودگسلش قرار دارد. بررسی مکانیسم زمین لرزه ها در طول گسل جبهه کوهستان اشاره دارد که گسلش تقریباً از نوع راندگی محض بوده و سطوح به دست آمده نیز به موازات روند ساختمانهای زمین شناسی ناحیه و گسل جبهه کوهستان بوده اند(شکل1).
• گسل معکوس اصلی زاگرس (MZRF)
  این گسل به عنوان یک مرز ساختاری با تغییرات اساسی در تاریخچه رسوبگذاری، جغرافیای گذشته و لرزه خیزی مطرح شده است. گسل معکوس اصلی زاگرس با امتدادی شمال باختری- جنوب خاوری از باختر ایران تا شمال ناحیه بندرعباس گسترش دارد. هیچ گونه شاهدی بر گسیختگی تاریخی یا قرارگیری پهنه‌های مهلرزه ای زمین‌لرزه‌های بزرگ در طول این گسل وجود ندارد (بربریان، 1995)(شکل1).

5- جمع بندی

منطقه ساحلی جنوب(هرمزگان) از لحاظ تعداد گسله های پی سنگی شناخته شده در آن و تعدد رومرکز زمین لرزه ها بر دیگر مناطق کشور پیشی می گیرد. بررسی زمین لرزه های تاریخی و مهم دستگاهی سده اخیر نشان می دهد که گستره مورد بررسی از دیدگاه لرزه زمینساختی گستره ای بسیار پر تکاپو و به شدت لرزه خیز است و به همین دلیل زمین لرزه های دستگاهی این منطقه، به رغم خطا در تعیین رومرکز، از نظر تعداد در کشور بیشترین است.
وجود پوششی از لایه های شکل پذیر و تناوب آن با لایه های مقاوم شکل ناپذیرباعث شده است که حداکثر زمین لرزه های بزرگ زاگرس با گسلش سطحی روی زمین همراه نبوده اند.
در سده اخیر 11 زمین لرزه مخرب و بزرگتر از 6 در منطقه رویداده است که عبارتنداز(شکل5):

• زمین لرزه 17 تیر 1281 (9 ژوئیه 1902)،خلیج فارس-جنوب بندر عباس،4/6=Ms.
• زمین لرزه 12 تیر 1286 (4ژوئیه 1907)، بندر عباس،6=mb.
• زمین لرزه 19 اردیبهشت 1306(9 مه 1927)،جنوب باختری فاریاب،4/6=mb.
• زمین لرزه 4 اردیبهشت 1328 (24آوریل 1949)،خاور بندر عباس،3/6=Ms.
• زمین لرزه 16 اسفند1353 (7 مارس1975)،شمال بندر عباس،1/6=MW.
• زمین لرزه های 1 فروردین 1356 (21 مارس 1977)،شمال بندر عباس-خورگو 7/6 و 1/6 =MW.
• زمین لرزه 12فروردین 1356 (1آوریل 1977)،شمال بندر عباس- تخت،0/6=Ms.
• زمین لرزه 21 تیر 1362(12 ژوئیه 1983)، شمال خاوری بندر عباس 0/6 =MW.
• زمین لرزه 6آذر1385 (27نوامبر 2005)،جزیره قشم،0/6=mb.
• زمین لرزه 20شهریور 1387 (10سپتامبر 2008)،شمال جزیره قشم،2/6=mb.

 

شکل(5): توزیع مکانی زمین لرزه های بزرگتر از 6 منطقه در سده اخیر.