Sunday, April 20, 2014

گزارش زمين لرزه 15/8/1389خاور دورود

گزارش زمين لرزه 15/8/1389خاور دورود

آرش اسلامی، علیرضا اشعری

1- معرفی رویداد

در ساعت07:22:20روز 15 آبان ماه 1389زمین لرزه ای به بزرگای 7/4 در مقیاس امواج محلی(ML) در8 کیلومتری روستاهای حشمت آباد و دربند و در18کیلومتری خاور شهرستان دورود از توابع استان لرستان به وقوع پیوست (شکل 1).


doroud_890815_1
شکل (1): موقعیت مرکز سطحی زمین لرز ه 15/8/1389خاور دورود تعیین شده در شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله. موقعیت گسل دورود به طول تقریبی 100 کیلومتر واقع در باختر کانون زمین لرزه در شکل نشان داده شده است.

رومرکز این رویداد براساس لرزه نگاشت های ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه در مختصات 40/33 درجه عرض شمالی و 24/49 درجه طول خاوری قرار دارد. این رویداد توسط شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله مطابق شکل (2) ثبت شده است.
با توجه به خطای تعیین محل3/4± کیلومتر در راستای طول جغرافیایی و 2/4± کیلومتر در راستای عرض جغرافیایی این زمین لرزه را می توان به گسل دورود نسبت داد.
‬در اثر این زمین لرزه 104 نفر در دورود و مناطق پیرامون آن مجروح شدند که به نقل از مسئولین استان حجم خسارات مالی ناشی از زمین لرزه بالا می باشد (به نقل از خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران).



doroud_890815_2
شکل (2) : مولفه قائم لرزه نگاشتهای ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه از زمین لرزه 15/8/1389خاور دورود.

2- پیشینه لرزه خیزی منطقه

بررسی گستره حدود1 درجه در1 درجه از کانون زمین لرزه نشان می دهد در حدود 807 رویداد لرزه ای در سده گذشته در منطقه رخ داده است،که 124 مورد از آنها دارای بزرگای 5/4 و بیشتر از 5/4 است (شکل3). این نشان دهنده لرزه خیزی بالا در منطقه دورود و پیرامون آن می باشد . مهم ترین و بزرگترین این زمین لرزه ها زمین‌لرزه ویرانگر سیلاخور (جنوب خاور بروجرد) در بامداد 3/11/1287 هجری شمسی (190923 ژانویه میلادی) با بزرگای 4/7 در مقیاس امواج سطحی (Ms) بوده که موجب ویرانی و آسیب 128 روستا و کشته شدن 6 تا 8 هزار نفر گردید. زمین لرزه 11فروردین1385(31 مارس 2006 میلادی) جنوب بروجرد(درب آستانه) با بزرگای1/6 و بیش از 60 پسلرزه، نیز از زمین لرزه های مهم روی داده در منطقه مورد بحث طی سال های اخیر بوده است.


doroud_890815_3
شکل (3): لرزه خیزی منطقه در سده اخیر. نماد ستاره موقعیت زمین لرزه 15/8/1389 خاور دورود را نشان می دهد.


3-زمین شناسی استان لرستان

استان لرستان به علت قرار داشتن بر روی استان لرزه زمینساخت زاگرس از نواحی لرزه خیز ایران می باشد. وقوع زمین‌لرزه‌های مخرب در سیمره، سایروان، دره سیلاخور، بروجرد و ... در ادوار مختلف تاریخی بهترین گواه لرزه خیزی این منطقه می باشد. پژوهشگران متعددی صفحه ایران را به بخشهای مختلف زمینساختی تقسیم نموده اند و در اکثر این تقسیم بندیها استان لرستان در پهنه زاگرس قرار می گیرد. لرستان در واقع بخشی از رشته کوههای چین خورده- رانده شده زاگرس می باشد. براساس مطالعات بربریان (1995) زاگرس را می توان براساس داده‌های مورفوتکتونیکی، لرزه ای، ساختاری و رخساره‌های رسوبی به پنج واحد تقسیم کرد که هر بخش با گسل‌های ژرفی پی سنگ و به طور عام پنهان از یکدیگر جدا می شوند.
وقوع زمین‌لرزه‌های زاگرس ناشی از کوتاه شدگی پی سنگ زاگرس در اثر تغییر عملکرد گسلهای عادی پی سنگ (با شیبی به سمت شمال خاور) به صورت گسلهای معکوس با شیب زیاد، درنظر گرفته می شود. در اکثر زمین‌لرزه‌های این ناحیه وجود یک گسل رانده با مولفه امتدادلغز یا گسل امتداد لغز با مولفه شیب لغز معکوس قابل توجه می باشند.
درخصوص علت وقوع زمین‌لرزه‌های متعدد در پهنه زاگرس می توان اشاره کرد که به علت قرارگرفتن پهنه ایران بین صفحه‌های عربی و اوراسیا از یکسو و حرکت صفحه عربی به سوی اوراسیا (با سرعت حدود 5/3 سانتیمتر در سال) از سوی دیگر، پهنه ایران به صورت مداوم دارای فرم دگرشکلی منحصر به فردی می باشد. مرز فلات ایران با صفحه عربی گسل اصلی تراستی زاگرس است. بخشی از دگرشکلهای ناشی از حرکت صفحه عربی و نیروهای فشارشی حاصل از این حرکت در پهنه زاگرس به صورت رخدادهای زمین‌لرزه نمایان می باشد و هر از چندگاهی زمین‌لرزه‌های مخربی در این پهنه رخ می دهند. .

4- گسلهای منطقه

  • گسل درود
    گسل دورود به عنوان بخشی از گسل اصلی امروزی زاگرس مسبب رویداد زمین‌لرزه ویرانگر سیلاخور 3/11/1287 هجری شمسی با بزرگای4/7 در مقیاس امواج سطحی (Ms) بوده است. پرتگاه گسلی ایجاد شده در اثر رویداد زمین‌لرزه 3/11/1287 هجری شمسی سیلاخور با جابجایی قائم سطح زمین به میزان 1 متر همراه بوده است. این گسل از نزدیکی ارجنک با روند W45N به درازای تقریبی 100 کیلومتر تا نزدیکی بروجرد قابل تعقیب است. رودخانه‌های متعددی براثر گسل دورود منطبق می باشند که از این جمله به رودهای «گهروماربورا» می توان اشاره نمود. دریاچه کهر به احتمال زیاد در اثر بسته شدن دره گهر توسط یک سنگ ریزش عظیم (قبل از سال 1268 هجری شمسی) ضمن وقوع زمین لرزه ایی مخرب و ویرانگر تشکیل شده است. این گسل در نزدیکی دریاچه گهر، مرز بین توالی سنگهای پالئوزوئیک و مزوزوئیک در شمال خاور را با سنگ آهکهای کرتاسه در جنوب باختر تشکیل می دهد. در شمال باختر شهر دورود، گسل دورود در مرز جنوبی دشت سیلاخور قرار دارد. اثر گسل دورود را با تعقیب چشمه‌های آبی که در دره سیلاخور مشاهده می شوند، می توان شناسایی نمود. باتوجه به اثر گسلی دورود به صورت خطی مستقیم در سطح زمین (از رشته کوهها در جنوب خاور تا نهشته‌های دره سیلاخور در شمال باختر) سطح گسل مذکور واجد شیبی قائم است. به طور خلاصه، پس از رویداد ویرانگر 3/11/1287 هجری شمسی سیلاخور، جنبش و فعالیت مجدد گسل دورود با وقوع دو زمین‌لرزه با بزرگای

  • گسل معکوس اصلی زاگرس (MZRF)

    این گسل به عنوان یک مرز ساختاری با تغییرات اساسی در تاریخچه رسوبگذاری، جغرافیای گذشته و لرزه خیزی مطرح شده است. گسل معکوس اصلی زاگرس با امتدادی شمال باختری- جنوب خاوری از باختر ایران تا شمال ناحیه بندرعباس گسترش دارد. بنابر نظر بربریان(1995) هیچ گونه گواهی بر گسیختگی تاریخی یا قرارگیری پهنه‌های مهلرزه ایی زمین‌لرزه‌هایی با بزرگای زیاد در طول این گسل وجود ندارد(شکل1).
  • گسل زاگرس مرتفع(HZF)
    بر اساس مطالعات و تقسیم بندی(Berberian, 1995) این گسل، نوار راندگی زاگرس مرتفع ( در شمال خاوری ) را از نوار چین خورده ( در جنوب باختری ) جدا می‌كند. نوار زاگرس مرتفع در راستای قطعات ناپیوسته گسل زاگرس مرتفع به سمت جنوب باختری رورانده شده است. شواهد زمین‌شناختی بدست آمده از محل كنونی سنگ‌های پالئوزوئیک بیانگر این مطلب است كه این گسل، جابجایی قائم بیش از شش كیلومتر داشته است. نمك‌های هرمز در بخش‌های متعددی از این گسل نفوذ كرده و به سطح رسیده اند. این مسئله نشان می‌دهد گسل زاگرس مرتفع، گسلی عمقی است كه نمك‌های هرمز متعلق به كامبرین زیرین را بریده و فعالیت آن در پوشش رسوبی فانروزوئیك آشكار است(شکل1).

5-زمین لرزه های تاریخی و دستگاهی مهم منطقه

درمنطقه دورود و پیرامون آن تعداد 3 زمین لرزه تاریخی مخرب (به خاطر خطا در تعیین محل زمین لرزه های تاریخی چند زمین لرزه با یک مختصات تعیین شده اند) و 4 زمین لرزه دستگاهی با بزرگای بیش از6 روی داده است(جداول1،2و شکل4) که شرح مهمترین آنها به قرار زیر می باشد:
  • زمین لرزه16 دی 695 هجری شمسی(5 ژانویه 1316میلادی) گلپایگان.
    در 8 شوال 715 هجری قمری بیش از بیست روستا در دهستان های همدان و گلپایگان، به تمامی ویران شد. در منطقه کانون زمین لرزه همه چیز با خاک یکسان شد و کشاورزان بسیاری کشته شدند و دارایی آنها نیز به زیر خاک رفت.
  • زمین لرزه 874 هجری شمسی(1495 میلادی)، جبال
    در سال 900 هجری قمری زمین لرزه ای در جبال روی داد. این زمین لرزه در همدان، اصفهان و منطقه ری حس شد. در منطقه همدان زمین لغزه بزگی در اثر این زمین لرزه پدید آمد.
  • زمین لرزه 3 بهمن 1287 هجری شمسی(23 ژانویه 1909 میلادی)، سیلاخور،
    زمین لرزۀ فاجعه باری در بامداد اوّل محرّم1327 هجری قمری درّۀ سیلاخور، در جنوب خاور بروجرد در زاگرس، را درهم کوبید. آسیب‌ها نه تنها در درّۀ پر جمعیت سیلاخور بلکه فراتر به سوی جنوب خاور، در آبادی‌های کوهستانی، تا ارجنک، نیز ویژه سنگین بود. در مجموع، 128 روستا آسیب دید که از میان آنها 64 روستا بکلّی ویران شد و شمار کشتگان در آنها بین 6000 و 8000 تن برآورد شده است.
    این زمین‌لرزه با گسلشی همراه بود که در فاصله‌ای به درازای چهل و پنج کیلومتر از نزدیکی کلنگانه تا جنوب سراوند کشیده شده بود. دگرریختی‌های زمین در فراسوی این فاصله، فراتر به سوی جنوب خاور و به سوی ارجنک، این گمان را نیرو می‌بخشد که شاید گسلش در فراسوی این نقطه نیز امتداد داشته است. گواه‌های صحرایی و اطلاعات محلی نشان می‌دهد که میانگین جابه‌جایی قائم در درازنای شکستگیِ گسله بین یک و دو متر بوده و طرف شمال خاوری آن پایین افتاده است. هیچگونه گواهی بر وجود جنبش راستالغز در دست نیست. در آبرفت‌های کواترنرپسین، مانند شمال باختر درود (بحرین)، شکستگی گسله به شدت فرسایش یافته امّا بر روی زمین و بر روی عکس‌های هوایی می‌توان به روشنی بسیار آن را دید.
    زمین لرزه در بروجرد، که در آن آب حوض ها در اثر تلاطم به بیرون ریخت، و نیز در کرمانشاه و همدان به گونه‌ای نیرومند حس شد، و تا خرپوت در ترکیه، گرجستان و عراق خاوری نیز دریافت‌پذیر بود. به دنبال زمین‌لرزه رشتۀ درازی از پس‌لرزه‌ها آمد که دست کم پنج ماه ادامه داشت. بیشتر زمین لرزه‌های نیرومندتر در بخش‌های جنوب خاوری و شمال باختری ناحیۀ کلان‌لرزه‌ای روی می‌داد و به میزان آسیب-های پدید آمده در اثر زمین لرزۀ اصلی می‌افزود.
  • زمین لرزه 11 فروردین 1385 هجری شمسی(31 مارس 2006 میلادی)، درب آستانه سیلاخور
    زمینلرزه 4:47 بامداد روز 11/1/85 با بزرگای 1/6 در مقیاس امواج محلی(ML) در جنوب بروجرد با رخداد چندین پیشلرزه به ویژه زمین لرزه ‌های روز قبل در ساعات19:47با بزرگای6/4 در مقیاس امواج محلی(ML) و23:06با بزرگای1/5 در مقیاس امواج محلی(ML) و همچنین با پسلرزه ساعت 5:01 بامداد 11/1/85 با بزرگای 9/4در مقیاس امواج محلی(ML) همراه بود. آخرین گزارشها از 66 کشته و حدود 1280 نفر مجروح و آسیب به سیصد و سی روستا در منطقه دشت درب آستانه (سیلاخور) ( از توابع بروجرد و دورود )حکایت دارد. وقوع این زمینلرزه در نزدیکی راستای گسل اصلی جوان زاگرس( قطعه گسل دورود) احتمال فعال شدن مجدد این گسل را در زمین لرزه اخیر نشان داده است.
    گزارش های پژوهشکده زلزله شناسی در مورد زمین لرزه های قبلی نشان می دهد که در همین محدوده زمینلرزه‌های متعددی با بزرگای متوسط که بزرگترین آنها بزرگای 9/4 در مقیاس امواج محلی(ML) در 13/2/84 رخ داده است که موجب کشته شدن یک نفر و ایجاد هراس مردم منطقه گردید. کانون زمینلرزه 11/1/85 در بخش جنوب، جنوب خاوری کانون زمینلرزه 13/2/84 و با بزرگای بیشتر نمایانگر همچنان فعال بودن پهنه گسله مذبور در منطقه زمین لرزه اخیر است.

جدول(1): فهرست زمین لرزه های تاریخی منطقه دورود و گستره 1 درجه در1 درجه کانون زمین لرزه .

Year

Month

Day

Hour

Lon.

Lat.

Magnitude

REF.

Year

1316

1

5

49.40

33.50

Ms

6.2

AMB

1495

50.00

34.50

Ms

5.9

AMB

1876

9

28

3

49.70

33.10

5.8

AMB

جدول(2): فهرست زمین لرزه های دستگاهی با بزرگای بیش از 6 منطقه.

Date

Time(UTC)

Time(Local)

Lat.

Lon.

Depth

Magnitude

Ref.

Region

1909/01/23

02:48:00

06:18:00

33.41

49.13

Ms

7.4

AMB

Lorestan, Dorud

1939/11/04

10:15:00

13:45:00

32.4

48.52

mb

6

AMB

Khoozestan, East of Dezful

1955/12/04

14:02:12

17:32:12

33.37

48.8

M

6

NOW

Lorestan, South-West of Dorud

2006/03/31

01:17:02

04:47:02

33.65

48.91

14

ML

6.1

IIEES

Lorestan, North-West of Dorud

doroud_890815_4

شکل(4): توزیع مکانی زمین لرزه های تاریخی و دستگاهی مخرب منطقه دورود( چند ضلعیهای قهوه ای رنگ زمین لرزه های تاریخی پیش از 1900 میلادی و چند ضلعیهای آبی رنگ زمین لرزه های دستگاهی بزرگتر از 6 را نشان می دهد).

6-خصوصیات زلزله شناسی مهندسی زمین لرزه خاور دورود

نقشه های هم شتاب، بیشینه شتاب و بیشینه سرعت محاسبه شده در پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله پس از وقوع رویداد مطالعه و به شرح شکلهای 5 تا7 ارائه شده است.

doroud_890815_5

شکل(5): نقشه هم شدت محاسبه شده توسط IIEES.

doroud_890815_6

شکل(6): نقشه بیشینه شتابهای محاسبه شده توسط IIEES.

doroud_890815_7

شکل(7): نقشه بیشینه سرعتهای محاسبه شده توسط IIEES.

7- جمع بندی

منطقه دورود و در مجموع استان لرستان از استانهای لرزه خیز ایران می باشد، زمین لرزه های مخرب 1287 و 1385 که شرح آنها در بخشهای بالا آمده است و همچنین رویداد 124زمین لرزه بزرگتر از 5/4 در سده اخیردرمنطقه دورود و پیرامون خود موید این گواه می باشد .
زمین لرزه اخیر به دلیل عمق کم(حدود 8 کیلومتر) باعث ایجاد خسارات مالی بالا در منطقه شده است. حضور گسل های اصلی و فعال در این استان و سابقه زمین لرزه های مخرب ضرورت توجه بیشتر به امور زلزله این استان را اجتناب پذیر نموده است و لازم است مطالعات لرزه زمین ساخت، پهنه بندی خطر زمین لرزه ومقاوم سازی ابنیه در اولویت محورهای توسعه پایدار استان قرار گیرد.

8- منابع